Λένε αρκετά, και τα περισσότερα είναι καθησυχαστικά. Μεγάλες μελέτες που παρακολούθησαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους βρήκαν ότι όσοι πίνουν τακτικά καφέ έχουν μικρότερο κίνδυνο για χρόνια ηπατική νόσο, κίρρωση και καρκίνο του ήπατος σε σχέση με όσους δεν πίνουν. Πρόκειται όμως για μελέτες παρατήρησης: δείχνουν σύνδεση, όχι απόδειξη ότι ο ίδιος ο καφές κάνει τη διαφορά.
Τι βρήκαν οι μεγαλύτερες μελέτες;
Τρεις έρευνες αναφέρονται ξανά και ξανά.
- Κίρρωση. Μια μετα-ανάλυση του 2016 (Kennedy και συνεργάτες) συγκέντρωσε εννέα μελέτες με πάνω από 430.000 συμμετέχοντες. Κάθε δύο επιπλέον φλιτζάνια καφέ την ημέρα συνδέονταν με 44% μικρότερο κίνδυνο κίρρωσης.
- Καρκίνος του ήπατος. Μια μετα-ανάλυση του 2017 από την ίδια ομάδα, με 26 μελέτες και πάνω από 2 εκατομμύρια ανθρώπους, βρήκε ότι δύο επιπλέον φλιτζάνια την ημέρα πήγαιναν μαζί με 35% μικρότερο κίνδυνο ηπατοκυτταρικού καρκινώματος, του πιο συχνού τύπου καρκίνου του ήπατος.
- Χρόνια ηπατική νόσος. Μια μελέτη του 2021 σε σχεδόν 495.000 συμμετέχοντες της UK Biobank, που παρακολουθήθηκαν κατά μέσο όρο σχεδόν 11 χρόνια, έδειξε ότι όσοι έπιναν καφέ είχαν 21% μικρότερο κίνδυνο να αναπτύξουν χρόνια ηπατική νόσο και 49% μικρότερο κίνδυνο να πεθάνουν από αυτήν. Ο χαμηλότερος κίνδυνος φάνηκε γύρω στα 3 με 4 φλιτζάνια την ημέρα.
Στη μελέτη της UK Biobank η σύνδεση ίσχυε για αλεσμένο, στιγμιαίο και ντεκαφεϊνέ καφέ. Η πιο ισχυρή σύνδεση φάνηκε στον αλεσμένο καφέ, όπου περιλαμβάνεται και ο εσπρέσο.
Άρα ο καφές προστατεύει το συκώτι;
Αυτό δεν μπορούμε να το πούμε ακόμη. Όλα τα παραπάνω προέρχονται από μελέτες παρατήρησης: οι συμμετέχοντες δήλωσαν πόσο καφέ πίνουν και οι ερευνητές κατέγραψαν ποιοι εμφάνισαν αργότερα ηπατική νόσο. Αυτό αφήνει χώρο για άλλες εξηγήσεις.
- Άλλες συνήθειες. Όσοι πίνουν καφέ μπορεί να διαφέρουν στη διατροφή, στο αλκοόλ, στο κάπνισμα ή στο εισόδημα. Οι ερευνητές το λαμβάνουν υπόψη, αλλά ποτέ τέλεια.
- Αντίστροφη αιτιότητα. Κάποιος που ήδη δεν νιώθει καλά, ή έχει ακούσει ότι το συκώτι του δυσκολεύεται, μπορεί να κόψει τον καφέ. Έτσι όσοι δεν πίνουν φαίνονται λιγότερο υγιείς για λόγους που δεν έχουν σχέση με τον καφέ.
- Μία μόνο μέτρηση. Στη UK Biobank η κατανάλωση καφέ καταγράφηκε μία φορά, στην αρχή. Οι συνήθειες αλλάζουν μέσα σε δέκα χρόνια.
Οι ίδιοι οι συγγραφείς το επισημαίνουν. Μελετώνται πιθανοί βιολογικοί μηχανισμοί, όπως ουσίες του καφέ που επηρεάζουν τη φλεγμονή και την ίνωση στο ήπαρ, αλλά μεγάλο μέρος αυτής της δουλειάς γίνεται σε κύτταρα και ζώα. Έχουμε λοιπόν μια σταθερή και αρκετά ισχυρή συσχέτιση σε πολλούς πληθυσμούς, όχι απόδειξη.
Πόσος καφές είναι ασφαλής;
Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) κατέληξε ότι για υγιείς ενήλικες:
- έως 400 mg καφεΐνης την ημέρα δεν προκαλούν ανησυχία για την ασφάλεια
- μεμονωμένες δόσεις έως 200 mg δεν προκαλούν ανησυχία
- στην εγκυμοσύνη, έως 200 mg την ημέρα δεν προκαλούν ανησυχία για το έμβρυο
Η καφεΐνη σε ένα φλιτζάνι διαφέρει πολύ ανάλογα με τον καφέ, το μέγεθος και τον τρόπο παρασκευής, γι' αυτό οι αριθμοί αυτοί είναι οδηγός και όχι μέτρημα φλιτζανιών. Σε κάποιους ανθρώπους η καφεΐνη επηρεάζει και τον ύπνο, ακόμη και γύρω στα 100 mg κοντά στην ώρα του ύπνου.
Έχει σημασία πώς φτιάχνουμε τον καφέ;
Για το συκώτι οι μελέτες δεν δίνουν σαφή απάντηση, αν και στα δεδομένα της UK Biobank η πιο ισχυρή σύνδεση φάνηκε με τον αλεσμένο καφέ. Για τη χοληστερόλη όμως ο τρόπος παρασκευής μετράει. Μια μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων δοκιμών (Jee και συνεργάτες, 2001) βρήκε ότι ο καφές χωρίς φίλτρο αυξάνει την ολική και την LDL χοληστερόλη, ενώ ο φιλτραρισμένος έχει πολύ μικρή επίδραση. Υπεύθυνη είναι μια φυσική λιπαρή ουσία του καφέ, η καφεστόλη, που την κρατά το χάρτινο φίλτρο.
Αυτό ενδιαφέρει ιδιαίτερα στην Κύπρο, όπου ο κυπριακός καφές βράζεται και δεν φιλτράρεται. Δεν σημαίνει ότι πρέπει να τον κόψετε. Αν όμως έχετε αυξημένη χοληστερόλη, αξίζει να το αναφέρετε στον γιατρό σας, μαζί με το πόσα φλιτζάνια πίνετε.
Κι αν έχω ήδη πρόβλημα με το συκώτι;
Ο καφές δεν είναι θεραπεία. Αν έχετε λιπώδη διήθηση, ηπατίτιδα, κίρρωση ή άλλη πάθηση του ήπατος, μιλήστε με τον γιατρό σας πριν αλλάξετε οτιδήποτε και συνεχίστε τη θεραπεία και τις οδηγίες που σας έχουν δοθεί. Το ίδιο ισχύει αν παίρνετε φάρμακα τακτικά, γιατί η καφεΐνη αλληλεπιδρά με ορισμένα. Ο γιατρός ή ο φαρμακοποιός σας μπορεί να το ελέγξει.
Βοηθά επίσης να βλέπουμε τη μεγάλη εικόνα. Αυτά που ξέρουμε ότι μετρούν πραγματικά για το συκώτι είναι γνωστά: λιγότερο αλκοόλ, υγιές βάρος, περισσότερη κίνηση και εμβόλιο για την ηπατίτιδα Β όπου συστήνεται. Ο καφές δεν «σβήνει» το πολύ ποτό.
Τι σημαίνουν όλα αυτά για όσους πίνουμε καφέ;
Αν ήδη απολαμβάνετε τον καφέ σας και σας ταιριάζει, η έρευνα δεν δίνει λόγο να τον σταματήσετε, και μάλλον δίνει λόγο να είστε ήσυχοι, εφόσον μένετε μέσα στα όρια της EFSA για την καφεΐνη. Αν δεν πίνετε καφέ, δεν χρειάζεται να ξεκινήσετε για χάρη του συκωτιού. Μετράει βέβαια και τι βάζουμε μέσα: πολλή ζάχαρη ή σιρόπι προσθέτει ελεύθερα σάκχαρα που το συκώτι δεν χρειάζεται.
Συχνές ερωτήσεις
Πόσα φλιτζάνια καφέ την ημέρα συνδέονται με πιο υγιές συκώτι;
Στη μελέτη της UK Biobank ο χαμηλότερος κίνδυνος χρόνιας ηπατικής νόσου φάνηκε στα 3 με 4 φλιτζάνια την ημέρα. Είναι παρατηρούμενη συσχέτιση, όχι συνιστώμενη δόση, και καλό είναι να μένετε κάτω από τα 400 mg καφεΐνης την ημέρα που ορίζει η EFSA.
Μετράει και ο ντεκαφεϊνέ;
Στη μελέτη της UK Biobank και ο ντεκαφεϊνέ συνδέθηκε με μικρότερο κίνδυνο ηπατικής νόσου. Αυτό δείχνει ότι ίσως παίζουν ρόλο και άλλες ουσίες εκτός από την καφεΐνη, χωρίς όμως να έχει αποδειχθεί.
Κάνει κακό ο κυπριακός καφές στη χοληστερόλη;
Ο βραστός καφές χωρίς φίλτρο αυξάνει την LDL χοληστερόλη σε δοκιμές, ενώ ο φιλτραρισμένος έχει πολύ μικρή επίδραση. Αν η χοληστερόλη σας είναι αυξημένη, ρωτήστε τον γιατρό σας αν αξίζει να αντικαταστήσετε κάποια φλιτζάνια με φιλτραρισμένο.
Πηγές: Kennedy OJ et al., Systematic review with meta-analysis: coffee consumption and the risk of cirrhosis, Alimentary Pharmacology & Therapeutics 2016, 43(5):562, Kennedy OJ et al., Coffee, including caffeinated and decaffeinated coffee, and the risk of hepatocellular carcinoma: a systematic review and dose–response meta-analysis, BMJ Open 2017, 7:e013739, Kennedy OJ et al., All coffee types decrease the risk of adverse clinical outcomes in chronic liver disease: a UK Biobank study, BMC Public Health 2021, 21, EFSA, Scientific opinion on the safety of caffeine (EFSA Journal 2015, 13(5):4102), Jee SH et al., Coffee consumption and serum lipids: a meta-analysis of randomized controlled clinical trials, American Journal of Epidemiology 2001, 153(4):353.
